De eindejaarsfeesten, de cadeautjes en het lekkere eten zijn voor velen onder ons synoniem voor gezelligheid. Maar dat de meeste kersttradities helemaal geen moderne uitvinding zijn, weten we vaak niet eens. Filosoof Etienne Vermeersch licht even toe.

Te allen tijde feest
Dat feestvieren van alle tijden is, blijkt uit het feit dat de oorsprong van kerstmis teruggaat tot in de Romeinse tijd. In Rome introduceerde keizer Aurelianus het feest van de Syrische godheid Sol Invictus, wat Onoverwinnelijke Zon betekent. Later gebruikten de christenen deze term voor Christus en werd zijn geboorte op kerstmis gevierd als de terugkeer van het licht. Na de kortste dag van het jaar op 21 december, beginnen de dagen weer te lengen.

Sleutelfiguren in kerstmis
Etienne Vermeersch legt uit: “Er zijn een paar sleutelfiguren die kerstmis tot een succesverhaal hebben gemaakt. Zo was het Franciscus van Assisi die het kerstgebeuren voor het eerst heel visueel voorstelde met een stal met een os en een ezel naast de vader, de moeder en het kindje Jezus. Daarnaast veranderde de protestantse Luther het kerstfeest in een kinderfeest omdat hij komaf wilde maken met het verhaal van de katholieke bisschop Sinterklaas.”

Niet-religieuze betekenis
Kerstmis werd niet alleen een kinderfeest, maar gaandeweg ook het feest van de vrede. Dat bleek duidelijk tijdens de Eerste Wereldoorlog. In de Kerstnacht van 1914 legden de soldaten aan het front zelfs de wapens neer, zongen ze samen kerstliederen en verbroederden met elkaar. Vermeersch: “Een van de meest succesvolle kerstliederen is ‘Stille Nacht, Heilige Nacht’ uit 1818 dat maar liefst in meer dan 300 talen vertaald werd. Tegenwoordig heeft kerstmis zijn religieuze betekenis verloren en is het eerder een warm familiefeest geworden dat ook niet-religieuzen aanspreekt.” Samen met Nieuwjaar, dat amper een week later valt, is de eindejaarsperiode wel heel bijzonder. Vermeersch voegt eraan toe: “Wat volgens mij een speciale sfeer zou creëren, is het opnieuw laten horen van de traditionele Vlaamse kerstliederen, zoals het middeleeuwse “Nu zijt wellekome”.

 

Een van de succesvolste kerstliederen is ‘Stille Nacht, Heilige Nacht’ uit 1818, dat maar liefst in meer dan 300 talen vertaald werd Etienne Vermeersch

 

Oorsprong van de kerstboom
Een andere sfeermaker is de kerstboom, al dan niet een echte, die we in bijna elke woonkamer vinden. Daarnaast laten bedrijven, winkelcentra en stadspleinen zich niet onbetuigd en wedijveren ze voor de grootste, de mooiste en de meest originele boom. De oorsprong ervan zou volgens sommigen ook teruggaan naar de Romeinen die hun huizen met groen en lampjes versierden. De Germanen en de Scandinaviërs plaatsten dan weer naaldbomen in hun huizen tijdens het Joelfeest, hun midwinterviering, als teken van hoop op de komende lente en de terugkeer van het licht. Door deze heidense oorsprong verzette de Rooms-Katholieke kerk zich lange tijd tegen de kerstboom. In Europa was het wachten tot de 16de eeuw voor de gewoonte ingang vond, eerst in Duitsland en vanaf de 19de eeuw overal, tot zelfs in Rusland.

Santa Claus is coming to town
In diezelfde periode deed de Kerstman zijn intrede. Vermeersch vervolgt: “Eigenlijk werd de Kerstman in verband gebracht met Sinterklaas, die door Europese emigranten in Amerika werd geïntroduceerd. De protestantse Amerikanen gaven hem de naam Santa Claus en veranderden de bisschop met zijn mijter in een in het rood geklede Kerstman met een lange baard.” Al draagt hij soms een blauwe, groene of gouden outfit, in de meeste landen kennen we hem als een bebaarde man in een rood pak. De invloed van de wereldwijde reclamecampagne van frisdrankengigant Coca-Cola zal hier wel niet vreemd aan zijn.

Uitwisselen van cadeautjes
Wie Kerstman zegt, denkt meteen aan cadeautjes. Gezien de Romeinen al geschenken uitwisselden, is dit dus zeker geen nieuwe uitvinding te noemen. Vermeersch: “Die cadeautjes symboliseren eigenlijk het nieuwe. Met het nieuwe jaar mag al het oude weg en komt er iets nieuws in de plaats. Het jaareinde is een goede periode om de balans op te maken van wat voorbij is en goede voornemens te maken voor het nieuwe jaar.”

Feesten zit duidelijk in onze genen. Iedereen, gelovig of niet, heeft er af en toe behoefte aan om gezellig samen te zijn en te vieren. En dat zal wel altijd zo blijven. Gelukkig maar.